17. yüzyıldaki Of fermanlarının değerlendirilmesi

17. yüzyıl boyunca Of ile ilgili çıkan ve Hasan Umur tarafından Of Tarihi kitabında Osmanlıca kelimelerle basılmış olan fermanların Türkçeleştirilerek kısaca özetleri (Kaynaklarda ne varsa onlar ele alınmış olup herhangi bir sülaleye veya sülalelere ayrıcalık söz konusu değildir)

17. YÜZYILDA OF FERMANLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

17. yüzyıl Of'un çoğunluğunun kesin olarak Türkleştiği yüzyıldır. Bu yüzyılda Of'a dışardan herhangi bir baskı olmamıştır. İçerde ise daha çok, yeniçerilerin halka kötülük ettiği bazı olaylar vardır. Hasan Hilmi Umur'un Of ile ilgili kitaplarında bu yüzyıl ile ilgili olarak 18 adet belge ele alınmıştır. Bu çalışmada o belgeler tek tek bu günkü Türkçe'ye çevrilerek konuları özetlenmiştir. Böylelikle bu belgelerin niteliğinin her okuyucu tarafından kavranması sağlanmış olacaktır. Aşağıda adı geçen belgelerin konu ve kısaca ayrıntıları bulunmaktadır.
17. yüzyılda Of ve Of'la ilgili yazılan fermanlardan Hasan Umur'un kitaplarında belirttiklerinin taranması sonucu bu yüzyılda Of'ta meydana gelen olay ve gelişmeler ile ilgili bilgiler şöyledir:

1. Belge:
Of Kadısı İbrahim Efendi'nin Oflu tüccarlara bildirisi şeklindedir. 1615 yılında yazılmış olup konusu kısaca şöyledir:
''Erzurum'dan buğday ve arpa gibi tahıl getirip Trabzon'da ve Of'ta satanların, yüksek ücret uygulamaları ve vergilerin tam olarak vermedikleri anlaşılmıştır. Bunun için bunların halkı zor durumda bırakmamaları ve vergilerini tam olarak vermeleri uyarılır.''
2. Belge:
Of Kadısı ve Of alim ve ileri gelenlerinin padişaha yazdıkları şikayet sonucu padişahın Erzurum ve Trabzon valilerine emirleridir. 1665 yılında yazılmış olup konusu şöyledir:
3. Belge:
Of Kadısının padişaha şikayeti üzerine padişahın Erzurum ve Trabzon valilerine 1665 yılında yolladığı fermandır. Özeti:
''Of kazasından olup da toplum için çok zararlı davranışlarda bulunan İshak adlı yeniçerinin akıl danışmanları olan babası Hacı Mehmet ve amcası Hacı Mustafa ile birlik olarak, diğer kötü kişilerle birleşip halkın erzaklarını aldıktan başka bazı kimselerin kazılarını kaçırıp istediklerini vermekte ve bazılarına kadınlarını zorla boşatarak isteyenlere verdikleri görülüp, subayların bunları koruduğu şikayet edilmiştir. Bunun için bu eşkıyaların bir daha o bölgelere sokulmaması, eğer gelirlerse haklarından gelinmesi emredilir.''
4. Belge:
1688 Mayıs ayında Trabzon Kadısı ve Vergi Tahsildarına verilen emirdir.
Konusu: ''Of halkından Yalvaçoğlu Ali adındaki şahıstan eski Trabzon vergi tahsildarının 500 kuruş alacağı olduğundan bu alacağının kanunlar çerçevesinde ödenmesi emredilir.''
5. Belge:
1688 ekim ayında Erzurum mutasarrıf Mehmet paşaya Trabzon Beyler beyine ve Of Kadısına hitaben yazılmış fermandır. Konusu:
''Eski Trabzon vergi tahsildarı Yalvaçoğlu Ali'nin alacağını halktan vergi olarak alması sırasında halktan bazılarıyla kavga ettiği ve fakirlere kötülük ettiği görüldüğünden konu ile ilgili olmayanların rahatsız edilememeleri, hakkı yenenlerin mahkemeye başvurmaları emredilmiştir.''
6. Belge:
1688 Ekim ayında Trabzon beylerbeyi ve Of Kadısına hitaben yazılmış fermandır. Konusu:
''Of kazasından İshak ve arkadaşları Hasan, Fazlı ve Hacı Ömeroğlu Mustafa adlı kimseler, on yıldır akıllarına estiği gibi sayısız kimsenin hakkını zorla alıp nikahlı karılarını alıkoydukları için önce emir verdiğim halde bunlar hakkında işlem yapılmadığı için bunların yakalanıp olduğu yerde mahkemelerinin yapılması ve gereken cezanın verilmesi için karardır.''
7. Belge:
1689 Nisan ayında Trabzon beylerbeyine, Trabzon ve Of Kadılarına bildirilen karardır. Konusu:
''Of Kadısının şikayetine cevaptır. Of kazası halkından olan El Hacı İshak, Azaklı Osman, kardeşi Hasan Çerkez Nabi, Mustafa, Mehmet, Ali ve Karlı Ömer'le oğulları ve kardeşleri Mehmet, Mustafa, Esferenç oğlu Osman, Kozcu oğlu İslam ve Hasan, Ayazoğlu Hacı Ahmet, Habiboğlu Hasan, Hüseyin, Dastresoğlu İslam, Kurtoğlu Mehmet ve oğulları, Molla Mehmet mercan ve Piri Bey oğlu Ömer, Kellelioğlu Hacı Mustafa oğulları adlı eşkıyalar 1678'den beri yaptıkları suçları bildirip emir istedin. Bu görev için atanan müfettişler, olay yerinde inceleme yaparak haklarında verilen kararları mahkemeden sonra idamsa idam, değilse hapis cezası vermesi ve hakkı elinden alınanları haklarının verilmesi için bu ferman yazılmıştır.''
8. Belge:
1689 Mayıs ayında Trabzon beylerbeyine, Trabzon ve Of Kadılarına bildirilen karadır. Konusu:''Aşağıda isimleri yazılı olan eşkıyalar için 7. Belgedeki karar alınmıştır. Eşkıyaların isimleri şunlardır: Hüseyin oğlu Hüseyin ve kardeşleri Mustafa, Fazlı, Mahmut, Ömer oğlu Mahmut Mese Murat oğlu Mehmet, Azaplı Osman ve Kardeşi Hasan, Sivisoğlu Mustafa, Ribolu Osman ve kardeşi Ahmet'le Mustafa, Esenleme oğlu Osman, Kadıoğlu Mustafa, Süleyman bey oğlu Sinan, Kandioğlu İslam, Kalanlıoğlu Mehmet'le oğulları, Ayazoğlu Hacı Ahmet ve amca oğulları Hasan, Hüseyin, Mercan, Behanlı Cuma ve Cunis Molla Mehmet.''
9. Belge:
1689 Mayıs ayında Trabzon Beylerbeyine, Of Kadılarına bildirilen karardır. Konusu:
''7. Belgede adı geçen Hacı İshak'ın şikayeti üzerine aşağıda adı geçen eşkıyalar için 7. Belgedeki karar uygulanacaktır. Yani idam olunacaktır. Eşkıyaların adları: Azaklı Osman ve kardeşi Hasan, Mustafa ve Mehmet Ali, Kanlı Ömer ve oğulları ve kardeşi Şahin ile oğulları, Kadıoğlu Mustafa ve Osman adlı eşkıyalar.''
10. Belge:
1689 Mayıs sonunda Trabzon Beylerbeyine Trabzon ve Of kadılarına bildirilen karardır. Konusu:
''Of kazası halkından Mustafa oğlu Rüstem'in şikayeti sonucu aşağıda ismi yazılı olanlar için müfettiş atanmış olup gerekli kararı, müfettişin raporuna göre mahkeme verecektir. İsimleri yazılanlar şunlardır: Cebioğlu Hüseyin, Kardeşleri Faik, Mahmut ve Mustafa, Ömeroğlu Mahmut, Meşekıran oğlu, Azaklı Osman ve Kardeşi Hüseyin, Sivişoğlu Mustafa, Zenolu Osman ve kardeşi Ahmet, Nameoğlulları Mehmet'le Ali, Kotlu Ömer, oğulları ve kardeşleri Mehmet ve Mustafa, Esleme oğlu Osman, Hızıroğlu Mustafa, Süleyman Bey oğlu Sinan, Ahmet, oğulları Ömer ve Mahmut, Savri Hasan, Politoğlu Şahin, Balaban Murtaza, Kolanlıoğlu, Mehmet ve oğulları, Ayazoğlu Hacı Ahmet ve amca oğulları Hüseyin, Hasan, Mercan Behanlı Cuma ve Cuyıs, Molla Mehmet.''
11. Belge:
1691 yılı Ocak ayında Trabzon Valisi ve Of Kadısına hitaben yazılmıştır. Konusu:
''Trabzon'da vergi tahsildarı olan Halil'in önemli şikayeti üzerine Şamlı İbrahim adındaki yeniçeri ile Of kazasına bağlı Alano sahude (Pazarönü), Alano Makide ve Çuvaloz Mahallesi halkından olan Bektaş ve kardeşleri Asır ve Mehmet, Mahmut, Ahmet ve Hüseyin'le kardeşi Mehmet Gulamoğlu Şahin, Zorbacıoğlu Osman ve Ahmet, Kabdasoğlu Hüseyin ve amcaoğlu Osman ve Mahmutoğlu Mehmet ile amcası Yusuf, Hacı Mustafa oğlu Osman, Derviş, Kamiloğlu Ahmet, Uşkul köyünden Ömer ve kardeşi Derviş ile Küçük Mehmet, Küçük Mahmut, Kocanın Ali, Osman, Hasan, Ömer, Fazlı, Kardeşi Süleyman, Ahmetoğlu Mahmut ve Murtaza adlarındaki eşkıyalar hakkında önceden emir verildiği halde onlar baş eğmeyip ev basıp, Pazar yerinde olaylar çıkarması üzerine müfettiş atanıp hakkı alınanların haklarının verilmesi ve suçluların cezalandırılması hakkında verilen emirdir.''
12. Belge:
1691 yılı Mart ayında Trabzon Valisine, Of Kadısına ve Ahıska Kadısına hitaben yazılmış fermandır. Konusu:
''11. Belgede adı geçen eşkıyaları mahkeme yapmak için Ahıska Kapısının görevlendirildiğini bildiren fermandır.''
13. Belge:
1698 yılı Şubat ayında Trabzon Beylerbeyine ve Of Kadısına hitaben yazılmıştır. Konusu:
''Zeamet(*) Sahiplerinden Mehmet ve Murtaza'nın isteği üzerine: Of kazasına bağlı Sumri (Samri) ve civarlarındaki köylerden 1693 yılında ferman olunan vergi bedellerini ödeyemeyip ürünlerinin az olduklarını ve bunu için daha uygun ödeme kolaylıklarının sağlanmasını istediklerinden durumlarının görüşülmesi ve ona göre kara alınması istenmiştir.''

(*)Zeamet-Yetiştirdikleri hayvanları ile birlikte savaşa katılan Sipahi denen Osmanlı askerlerine verilen en büyük tımar. (Öşrünü alacakları arazi)

14. Belge:
1696 Şubat ayında Trabzon Vezirine ve Of Kadısına hitaben bildirilen hükümdür. Konusu:
''Of kazasına bağlı Zisno (Bölümlü) köyünde Süleyman Reis gelip aynı köyden Seyid ile kardeşi Mustafa ve Ömer adlı kişilerin savaş araçları ile gelip evinden bunu alıp zorla kazaya getirip çok zorlamış ve yine aynı köyden Hasan ve kölesi Totor ve İsmail ile birleşmiştir. Sonra bunun evinden 700 kuruş ve çeşitli eşya ve yiyecek (erzak) almışlar. Birkaç kez emir verilmişse de sonuç değişmemiştir. Bunun için vezir olarak sonunu çözümleyip hakkı yenenlerin hakkının geri verilmesi için yazılmıştır.''
15. Belge:
1696 yılında Trabzon Valisine ve Of Kadısına hüküm olarak yazılmıştır. Konusu:
''Of Kadısının başvurusu üzerinedir. Visirde tımarı olan Hüseyin adındaki Sipahi aynı köyde oturup kendi tımarına vergisini (öşür) ödemeyen Osman, Hasan, Veysi, Çalik Hasanoğlu adındaki kişilerin, beş yıldır vergi vermediği gibi, anlaşma yoluna da gitmeyip silah kullanarak üzerine saldırdığını şikayet eder. Aynı kişilerin tımara sahip çıkması ve saldırılarının sürmesi görüldüğünden bu şahısların kanun yolu ile vergi borçlarının alınması ve kötülüklerinin durdurulması için yazılmıştır.''
16. Belge:
1696 yılı Ekim ayında Trabzon Beylerbeyine, Of ve Trabzon Kadılarına hüküm olarak yazılmıştır. Konusu:
''Orite köyünden Molla Mustafa'nın Şikayeti üzerinedir. Aynı köyden Sarı Abdülbaki'nin oğulları Mehmet ve Ömer ile yardımcıları Molla Mustafa'nın arazinin ve bahçesine haksız yere 8 yıldan beri el koyması üzerine bu durumun mahkeme ile düzeltilip sonuçlandırılması hakkındadır.''
17. Belge:
1699 Nisan ayında Trabzon Beylerbeyi ve Of Kadısına bildirilen karardır. Konusu:
''Of kazasının Koçaali köyünden Boşnak Totoş adlı bir taşçının mimarbaşının da önerisi ile taşçıbaşılığa yükseltilmesi hakkındaki emirdir.''
18. Belge:
Bu belge de 1699 tarihli olup Trabzon valisi Vezir Abdülbaki Paşa'ya, Of ve Trabzon Kadılarına hüküm olarak yazılmıştır. Konusu:
''Of kazasının Baçan Köyü (Maraşlı Köyü)nden olan Beşiroğlu İbrahim'in Vahnakçe Mahallesindeki dört duvarla kaplı bir kısım arazisini 1696 yılında 75 kuruşa, bir arsayı da 40 kuruşa satın alan bilgin (Ulema) sınıfından Beşiroğlu İbrahim, daha sonra öğrenim için İstanbul'a gidince arazisine İbrahim tekrar el koymuştur. Mahkemede ise adı geçen köyden Tevfikoğlu Mustafa, Kurusoğlu Fitne Mustafa yalan bilgi verince hakkını yitiren Ulemadan İbrahim'in hakkının kanuna uygun olarak verilmesi yazılıdır.''

Yukarıdaki 18. belgede. 17. yüzyıl içerisinde Of'ta önemli olay olmadığını gösterir. Yalnızca birkaç yeniçerinin yapmış olduğu yolsuzluklar ve halka zulüm etmesi olayı ile, birkaç Oflunun zararını kendi köylüsüne yaptığı birkaç eşkıyalık hareketi görülmektedir.
17. ve 18. yüzyıllarda Çepni Türkleri ile Of halkı arasındaki bazı çatışmalara kayıtlarda rastlanır. 1874-76 yılları arasında Of'u ziyaret eden Michael Defner, ziyaret sırasında Zisino köylülerini Çepnilerden çok korkmuş buldu. Çepniler Zisino köyünü basıp kaçmışlardı.(*) Bunların arkasından 300 kişilik silahlı bir güç gönderilmişti. Of'ta Çepni sözü haydutlarla eş anlamda kullanılıyordu.(**) Günümüzde Of ve Çaykara'da Çepni soyadlı aileler hala bulunmaktadır.

(*) Michael E. Meeker. Karadeniz Türkleri Irksal ve Kültürel Geçmişlerine Bir Bakış. Sf. 202.
(**) Ayrıntılı bilgi için, Faruk Sümer, ''Çepni'', Michael Defner ''Pente Hebdomades para tois arnesithreskois en Ophei'' Hestia Yıl 2, Cilt 4, No. 87 (Ağustos 1977) s. 547-550 ve Michael E. Meeker. A.g.e., s. 202